Kỹ Năng Sống

Thơ nôm nguyễn trãi và truyền thống văn hóa việt

Bạn đang xem: thơ nôm nguyễn trãi và truyền thống văn hóa việt Tại Website chongthamvietnam.vn

Hơn sáu trăm năm đã đi qua, tập thơ Nôm xưa nhất của dân tộc Việt Nam
vẫn không hề cũ kĩ. Thời gian không những không làm nó lu mờ mà ngược lại,
càng soi tỏ, thắp sáng thêm cho những chân giá trị: “Nước càng tuôn đến bể
càng cả/ Đất một chồng thêm núi một cao”

pdf

14 trang

|

Chia sẻ: truongthinh92

| Lượt xem: 2100

| Lượt tải: 0

download

Bạn đang xem nội dung tài liệu Thơ nôm Nguyễn Trãi và truyền thống văn hóa Việt, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Số 7(73) năm 2015
_____________________________________________________________________________________________________________
44
THƠ NÔM NGUYỄN TRÃI VÀ TRUYỀN THỐNG VĂN HÓA VIỆT
ĐOÀN THỊ THU VÂN*
TÓM TẮT
Nếu thành ngữ cho thấy tập quán, tâm lí của dân tộc, tục ngữ là túi khôn của dân tộc
và ca dao bộc lộ đời sống tình cảm của dân tộc thì Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, tập
thơ chữ Nôm xưa nhất còn lại đến nay, hàm chứa trong nó cả ba yếu tố này để tạo nên một
tính cách Việt phổ quát và tiêu biểu. Tác phẩm có thể xem là một kho báu về kinh nghiệm
sống, những minh triết trong ứng xử với môi trường tự nhiên, với đời sống xã hội, với tha
nhân và cả với bản thân mình. Ở đó, lấp lánh bản sắc văn hóa Việt trong từng nghĩ suy,
quan niệm, cảm xúc, thái độ sống của nhà thơ.
Từ khóa: thơ Nôm Nguyễn Trãi, văn hóa Việt.
ABSTRACT
Nguyen Trai’s Nôm poems and the Vietnamese cultural tradition
If idioms demonstrate the customs and psychology of a nation, proverbs express the
national wisdom and folk songs show the sentimental life of the nation, Nguyen Trai’s
Quoc am thi tap (Collected poems in the National language), the oldest Nôm poem
collection to survive till today, contains all these three features to form a universal and
typical Vietnamese character. The work can be considered a treasure of life experience,
wisdom in response to the natural environment, the social life, other people and oneself.
There sparkles the nature of Vietnamese culture in every thought, opinion, emotion, and
attitude towards life of the poet.
Keywords: Nguyen Trai’s Nôm poems, Vietnamese culture.
*PGS TS, Trường Đại học Sư phạm TPHCM; Email: [email protected]
Trước nay, nhiều ý kiến cho rằng
người Việt vốn không có triết học, hay
chí ít là chưa từng có một nền triết học
uyên áo và huy hoàng như ở Ấn Độ và
Trung Hoa thời cổ đại. Trên cơ sở thư
tịch để lại, đương nhiên không ai tranh
cãi về điều này. Nhưng nói như thế
không có nghĩa là người Việt không có
triết lí sống riêng của mình. Bằng cách
thức riêng phù hợp với điều kiện sống và
tâm lí dân tộc, những triết lí này không
được phát biểu bằng luận thuyết mà thấm
đẫm trong đời sống thực tiễn, biểu hiện
sâu sắc qua văn hóa đã được định hình từ
lâu đời và không ngừng vận động, phát
triển.
Từ rất sớm, Giao Châu là vùng đất
diễn ra những giao lưu văn hóa đáng kể
do lợi thế địa lí nằm cạnh biển với sông
ngòi chằng chịt, là cửa ngõ hội tụ những
tuyến đường giao thông trên bộ cũng như
dưới nước từ bên ngoài vào. Đây cũng là
khu vực phức hợp của nhiều nền văn hóa:
triết học – tư tưởng Trung Hoa từ phương
Bắc, triết học – tư tưởng Ấn Độ từ
phương Nam (du nhập bằng đường biển)
và văn hóa bản địa với nhiều yếu tố có
nguồn gốc Đông Nam Á. Sự hợp dung
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Đoàn Thị Thu Vân
_____________________________________________________________________________________________________________
45
văn hóa nơi đây vừa diễn ra như một quy
luật khách quan, vừa là một nhu cầu tất
yếu cho sự phát triển của cộng đồng dân
tộc Việt. Người dân Việt vừa mộ Phật,
vừa kính Trời, vừa thờ thần linh, lại vừa
thờ cúng ông bà đồng thời cũng có không
ít những niềm tin tâm linh khác nữa. Tuy
những điều này mới nghe tưởng như là
một sự hỗn dung pha tạp ngẫu nhiên và
tùy tiện, nhưng thật ra không phải là
không có một quan niệm chi phối tín
ngưỡng này mặc dù nó chưa bao giờ
được chính thức đề xướng ra như một
chủ thuyết. Con người hướng đến Phật là
để tìm sự giải thoát cho những đau khổ,
phiền muộn trong cuộc sống hiện tại, đạt
đến sự bình yên cho tâm hồn. Hướng đến
Trời vì tin “trời cao có mắt”, lẽ trời công
minh sẽ thưởng người lành, phạt kẻ ác,
để từ đó giữ mình sống lương thiện, hợp
đạo lí. Thờ thần linh thể hiện lòng
ngưỡng mộ và biết ơn đối với công đức
của những bậc phi thường đã giúp nước
đuổi giặc cứu dân, che chở bảo vệ cho
con người. Thờ cúng ông bà nói lên đạo
lí “uống nước nhớ nguồn”, con người
không quên cội rễ Những niềm tin này
đem đến sự cân bằng cho cuộc sống con
người, cả về mặt tình cảm và lí trí, vừa
đáp ứng yêu cầu của đời sống thực tiễn
vừa thỏa mãn đời sống tâm linh, giúp con
người có được sự an lạc trong tâm hồn và
tự tin con đường mình đi là đúng đắn,
được sự hỗ trợ của cả những lực lượng
siêu nhiên. Dân tộc Đại Việt của buổi đầu
dựng nước nhỏ bé cả về dân số lẫn lãnh
thổ, bị kẹp giữa hai nền văn hóa Ấn –
Trung có quy mô, tầm cỡ bao trùm cả
khu vực, lại phải liên tục đấu tranh chống
ngoại xâm để tồn tại, chỉ có thể hành
động, không ngừng và kịp thời mới có
thể sống còn chứ không có thời gian và
cơ hội để ngồi yên mặc tưởng, tư duy và
sáng tạo ra những học thuyết có thể làm
thay đổi cả nhân loại. Cái khó ló cái
khôn, mỗi dân tộc có đường đi riêng cho
mình. Và có đường đi tức là có quan
niệm, có tư tưởng chủ trương, chứ không
ai nhắm mắt đưa chân, đi theo con đường
ngẫu nhiên, tới đâu hay đó. Dân tộc Việt
đã tỏ rõ con đường đi đúng đắn của mình
trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất
nước và còn đưa tên tuổi Đại Việt lên
một tầm cao trong khu vực trong giai
đoạn từ thế kỉ XI đến thế kỉ XV nhờ vận
dụng quan niệm “Hoạt” (uyển chuyển,
mềm dẻo, linh động tùy tình huống) và
“Hòa” (hòa hợp) trong nội trị, ngoại giao
cũng như chủ trương văn hóa, trong ứng
xử với tự nhiên cũng như với bản thân và
tha nhân. Hai chữ “hoạt” và “hòa” này
tuy đơn giản nhưng vô cùng sâu sắc và
công dụng thì mầu nhiệm thiên biến vạn
hóa. Nó kết hợp được cả cái minh triết
của triết học Phật giáo với tinh thần “Tùy
duyên” rất cơ động, không hề cứng nhắc,
chấp nê, bị trói buộc vào bất kì khuôn
khổ nào (đói bụng thì ăn, mệt thì đi ngủ,
đi cũng là thiền, ngồi cũng là thiền), lại
vừa cái minh triết trong đạo “Trung
dung” của Nho gia với chủ trương hài
hòa không thiên lệch, không thái quá
cũng không bất cập, từ đó được bền lâu
mà bao chứa được mọi cái lớn lao trong
đời. Quan niệm này từng được quốc sư
Pháp Thuận ở đời Tiền Lê bày tỏ một
cách đầy hình ảnh “Quốc tộ như đằng
lạc”1. “Dây mây quấn quýt” không chỉ
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Số 7(73) năm 2015
_____________________________________________________________________________________________________________
46
tượng trưng cho nước nhỏ nhưng đoàn
kết gắn bó trên dưới một lòng tạo nên
một sức mạnh bền bỉ, dẻo dai không dễ ai
bẻ gãy, chặt đứt. Nó còn thể hiện một
tinh thần “tùy ngộ nhi an” khá độc đáo.
Trong rừng, những cây đại thụ ngàn năm
phải có đất đủ màu mỡ, không gian đủ
rộng lớn. Nó không thể mọc ra và lớn lên
được từ hốc núi, khe sâu, không thể lách
mình được giữa bụi rậm chật hẹp. Nhưng
dây mây thì có thể. Nó sống khỏe ở bất kì
không gian to rộng hay chật hẹp, uốn
mình theo địa hình, cũng thở hít tinh khí
của đất trời, ca hát cùng nắng gió, hồn
nhiên vui sống giữa cuộc đời. Ai bảo
rằng nó không có thuốc trường sinh?
Minh triết về ứng xử trong đời sống này
cũng cho thấy rõ tinh thần trọng thực
tiễn, không quan tâm nhiều đến việc lập
thuyết hay triết lí siêu hình của người
Việt. Về tình cảm, người Việt là một dân
tộc trọng tình, và điều này gần như được
đưa lên thành một phương châm xử thế,
nhờ vậy mới có thể gắn kết thành một
khối cộng đồng tuy nhỏ bé mà đủ sức
mạnh đánh thắng ngoại xâm to lớn hơn
gấp bội. Truyền thuyết về mẹ Âu Cơ đẻ
ra bọc trăm trứng cho thấy người trong
một nước là đồng bào ruột thịt, luôn yêu
thương bảo bọc nhau. Dân Việt buổi đầu
lập quốc xem vua Lạc Long Quân là bố
vì vua dạy họ cách làm ra cơm ăn áo mặc
và diệt trừ yêu tinh quấy nhiễu để họ
được sống bình an. Mỗi khi gặp hoạn
nạn, họ gọi bố thì Lạc Long Quân liền có
mặt để cứu giúp. Vì trọng tình nên mới
có lòng nhân ái. Tình cảm yêu dân như
con từ Lạc Long Quân đã được tiếp nối
qua nhiều chặng đường sau đó với công
đức của Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Bố Cái
đại vương, các vua triều Lí, triều Trần
Có thể thấy trong truyền thuyết về Mỵ
Châu – Trọng Thủy, chi tiết ngọc trai ở
biển Đông (từ những con trai nuốt phải
máu của Mỵ Châu mà có ngọc) mang rửa
nước giếng nơi Trọng Thủy trầm mình
trở nên sáng đẹp khác thường/như là một
sự cảm thông và tha thứ xuất phát từ lòng
trắc ẩn đối với người chồng phản bội đã
hối hận và chuộc tội bằng chính sinh
mạng mình.
Nguyễn Trãi, người trí thức Việt
Nam sinh vào thời vãn Trần, lớn lên và
hoạt động thời Lê sơ, đã mang trong
mình cả những đặc điểm của hai giai
đoạn nối tiếp nhau – sơ kì và trung kì
trung đại – mà trong đó cái cốt lõi là tinh
thần dân tộc và tinh thần dấn thân mạnh
mẽ để cống hiến vào sự nghiệp đánh đuổi
ngoại xâm và phục hưng đất nước. Vừa
mang được những điểm tích cực, đầy
sinh khí của một Nho giáo đang lên và
chịu sự chi phối sâu sắc của tinh thần dân
tộc, vừa mang được dư phong của tinh
thần Tam giáo đồng nguyên cởi mở và
hào hùng của thế hệ trước, thơ văn
Nguyễn Trãi, đặc biệt là thơ Nôm đã góp
phần đáng kể trong việc lưu giữ, phát huy
và trao truyền những tinh hoa văn hóa
Việt giàu chất nhân văn của thời đại mình
cho những thế hệ đi sau. Thơ Nôm
Nguyễn Trãi là bức chân dung tinh thần
của nhà thơ – người trí thức tiêu biểu của
thời đại – chứa đựng phong phú những
chiêm nghiệm từng trải đã được đúc kết
thành những quan niệm sống và chừng
mực nào đó những triết lí sống giàu ý
nghĩa.
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Đoàn Thị Thu Vân
_____________________________________________________________________________________________________________
47
Quốc âm thi tập, tập thơ chữ Nôm
xưa nhất còn lại đến nay đã hàm chứa
trong nó cả ba tính chất của thành ngữ,
tục ngữ, ca dao dân gian – tâm lí, trí tuệ,
tình cảm – để tạo nên một tính cách Việt
phổ quát và tiêu biểu. Từ kho báu về kinh
nghiệm sống, minh triết trong ứng xử với
môi trường tự nhiên, với đời sống xã hội,
với tha nhân và với bản thân ấy có thể
thấy lấp lánh bản sắc văn hóa Việt trong
từng nghĩ suy, quan niệm, cảm xúc, thái
độ sống của nhà thơ.
1. Có thể thấy bao quát toàn bộ tập
thơ là một tinh thần hiếu hòa. Từ sự
hòa hợp với tự nhiên, hòa thuận với con
người đến hài hòa ở bản thân trong cách
sống, sinh hoạt, ứng xử.
 Hòa với tự nhiên
Hiểu được mối quan hệ tương hỗ
mật thiết giữa con người và thiên nhiên
vạn vật, nhà thơ trân trọng môi trường
sống, xem vạn vật là bạn bè thiết thân, cỏ
cây, chim thú đều là những sinh linh yêu
sự sống và có tâm hồn, tình cảm. Hãy
xem cách con người thơ ấy sống chan
hòa giữa ngôi nhà thiên nhiên thân thuộc
và đầm ấm:
“Núi láng giềng, chim bậu bạn,
Mây khách khứa, nguyệt anh tam”.
(Thuật hứng XIX)2
“Ngày xem hoa rụng chăng cài cửa,
Tối rước chim về mựa lạc ngàn”.
(Tự thán XXV)
“Cò nằm, hạc lẩn nên bầu bạn,
Ủ ấp cùng ta làm cái con”.
(Ngôn chí XX)
Nâng niu từng mảnh trăng muộn,
cánh hoa tàn:
“Viện có hoa tàn chăng quét đất,
Nước còn nguyệt hiện sá thôi
chèo”.
(Mạn thuật X)
Và đón nhận cái tình của người bạn
thiên nhiên đáp lại:
“Khách đến, chim mừng, hoa xảy
động,
Chè tiên, nước ghín, nguyệt đeo
về”.
(Thuật hứng III)
Hòa đồng cùng vạn vật một mặt là
ảnh hưởng từ quan điểm triết học cổ đại
phương Đông: vạn vật nhất thể, con
người là một phần của tự nhiên. Nhưng
mặt khác cũng có nguồn cội sâu xa từ
điều kiện sinh tồn của cư dân xứ sở nông
nghiệp trồng lúa nước. Nghề nông gắn bó
mật thiết con người với thiên nhiên. Mưa
thuận gió hòa thì mùa màng bội thu, đời
sống sung túc. Vì vậy, con người rất coi
trọng sự hòa hợp với thiên nhiên, mong
muốn được sự hỗ trợ của thiên nhiên. Họ
tránh làm thương tổn môi trường, phá vỡ
sự hài hòa, mạch vận hành của quy luật
tự nhiên khiến thiên nhiên nổi giận gây
nên tai họa. Điều này đã trở thành một
nét văn hóa của người Việt, in dấu trong
nhiều truyện cổ tích trong đó người và
các con vật chung sống, giao tiếp hằng
ngày, hiểu được tiếng nói của nhau, hay
tục của người Việt cổ thường xăm hình
thủy quái lên người để hòa đồng với thủy
tộc, khi đi biển không sợ bị làm hại, hoặc
tục vẽ mắt cho thuyền còn lưu đến ngày
nay cũng mang ý nghĩa tương tự.
Nhờ hòa hợp cùng thiên nhiên mà
nhà thơ Ức Trai trở nên giàu có bởi kho
báu vô tận của trời đất cũng là của mình:
“Kho thu phong nguyệt đầy qua
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Số 7(73) năm 2015
_____________________________________________________________________________________________________________
48
nóc,
Thuyền chở yên hà nặng vạy then”.
(Thuật hứng XXIV)
Thiên nhiên hào phóng đã ban tặng
rất nhiều cho con người và hạnh phúc
cho những ai biết đón nhận nó, cũng là
đón nhận niềm vui sống không bao giờ
cạn:
“Tiền sen tích để bao nhiêu thúng,
Vàng cúc đem cho biết mấy bình”.
(Tự thán XIII)
Nhà thơ không ngần ngại bộc lộ
niềm tự hào vui tươi hóm hỉnh về sự giàu
có tinh thần ít ai sánh kịp khi có được
trong tay những châu báu là vẻ đẹp kì tú
của đất trời, là tình bạn thâm giao với
gió, trăng, cây cỏ, chim, hoa:
“Ai hay, ai chẳng hay thì chớ,
Bui một ta khen ta hữu tình”.
(Tự thán XIII)
Khi vui có trăng đến cùng chia sẻ –
“Thơ nên, cửa thấy nguyệt vào”3, khi
buồn thì trăng có mặt để an ủi nỗi cô đơn
– “Ta cùng bóng liễn nguyệt ba người”4.
Hòa với thiên nhiên rõ ràng đã hóa giải
được những muộn phiền do nghịch cảnh
đem lại cho cuộc đời Ức Trai. Đây là một
phương thuốc quý mà nhà thơ đã thiện
dụng để di dưỡng tinh thần, mang đến sự
thanh thản, tự tại trong cuộc sống giản dị
nhưng đầy sinh thú. Cái nhìn hòa đồng
con người với tự nhiên, mặt khác, còn
đem lại nhiều hình ảnh thơ độc đáo và lí
thú:
“Tằm ươm lúc nhúc thuyền đầu bãi
Hàu chất so le khóm cuối làng”.
(Ngôn chí VIII)
Ở đấy, con người và ngoại vật
dường như không còn phân biệt mà cùng
cộng sinh trong nhịp vận hành chung của
một cõi vũ trụ hồn nhiên, thanh bình và
bát ngát sự sống.
 Hòa với tha nhân
Như trên đã đề cập, “hòa” đem lại
niềm an lạc vô biên và để có được niềm
an lạc ấy, cần mở rộng lòng mình, bao
dung, lắng nghe và chia sẻ. Chỉ có lòng
vị tha mới thực hiện được “hòa”, còn ích
kỉ là còn cố chấp, sân si, tranh giành hơn
thua. Hấp thụ truyền thống hiếu hòa của
văn hóa Việt – “Một sự nhịn chín sự
lành” – Nguyễn Trãi khuyên mọi người:
“Việc ngoài hương đảng chớ đôi co,
Thấy kẻ anh hùng hãy nhịn cho.
()
Chớ đua huyết khí nên hận,
Làm mất lòng người những lo.
Hễ kẻ làm khôn thì phải khó,
Chẳng bằng vô sự ngáy pho pho”.
(Bảo kính cảnh giới XLIX)
“Lòng làm lành đổi lòng làm dữ,
Tính ở nhu hơn tính ở cương”.
(Bảo kính cảnh giới XX)
“Ở thế nhịn nhau muôn sự đẹp”.
(Bảo kính cảnh giới XV)
Nhà thơ luôn quan tâm nhắc nhở về
đức khiêm tốn, sự nhường nhịn và rèn
luyện tính nhu. Ông làm hẳn một bài thơ
Giới nộ (Răn giận) để cảnh báo về những
hậu quả mà sự nóng giận sẽ đem lại – đã
nhọc trí mình, lại mất lòng người, dẫn tới
bao hệ lụy – “Giận làm chi, tổn khí hòa/
Nào từng có ích, nhọc mình ta/ Nẻo đua
khí huyết quên nhân nghĩa/ Hòa mất nhân
tâm, nát cửa nhà”. Một vấn đề được đặt
ra ở đây. Khi nói “Ở thế ươn hèn chăng
có sự/ Ngàn muôn tốn nhượng chớ đua
tranh”5, phải chăng Nguyễn Trãi khuyên
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Đoàn Thị Thu Vân
_____________________________________________________________________________________________________________
49
người ta nên sống hèn nhát để bảo toàn
thân mình? Vấn đề có lẽ không đơn giản
như thế. Con người khảng khái từng
tuyên bố “Trừ độc, trừ tham, trừ bạo
ngược/ Có nhân, có trí, có anh hùng”6,
từng tự hào “Một mình lạt thuở ba
đông”7, “Phủ ngưỡng tùy nhân tạ bất
năng”8 có lí đâu lại đặt lẽ phải xuống
dưới cường quyền? Chẳng qua là trải
nghiệm bao thế thái nhân tình, Ức Trai
nghiệm ra con người quá tham đua tranh
giành giật, bỏ công sức vào những việc
cỏn con, những mối lợi vặt vãnh, làm rối
loạn trật tự gia đình, xã hội, lại còn tổn
hại đến bản thân mình. Cuộc sống đua
chen như thế thật vô nghĩa. Ông muốn
hạn chế bớt những xung đột không đáng
có này trong cộng đồng, bởi “Đồng bào
cốt nhục nghĩa càng bền/ Cành bắc cành
nam một cội nên”9. Cần phân biệt đâu là
kẻ địch hung tàn cần trừ diệt, đâu là anh
em xóm giềng cần nhường nhịn, thuận
thảo. Ông đề cao đức tính khiêm nhường
là để trong hương đảng được bình yên,
mọi người đoàn kết thương yêu, cộng
đồng có thêm sức mạnh – “Khiêm
nhường ấy mới biêu quân tử/ Ai thấy Di,
Tề có thửa tranh?”10. Ông nhắc nhở mọi
người không những nên thuận thảo trong
thân tộc bởi mối dây huyết thống, mà còn
nên hòa hiếu với người ngoài bởi tình
người chính là của cải quý báu mà mỗi
người trong chúng ta luôn cần đến:
“Có tông có tộc mựa sơ thay,
Vạn diệp thiên chi bởi một cây.
Yêu trọng người dưng là của cải,
Thương vì thân thích nghĩa chân
tay”.
(Bảo kính cảnh giới XVIII)
Gốc rễ của tinh thần hiếu hòa cũng
chính là lòng vị tha, nhân ái – “Chớ lấy
hại người làm ích kỉ”11– trong truyền
thống trọng tình của văn hóa Việt sẽ đề
cập ở mục sau.
 Hòa với bản thân
Với bản thân, đó là sự hành xử
chừng mực đem đến cái đẹp hài hòa,
không thái quá cũng không bất cập.
Nguyễn Trãi thường nhắc nhở mọi người
nên sống giản dị, ít nhu cầu vật chất –
“Áo mặc miễn là cho cật ấm/ Cơm ăn
chẳng lọ kén mùi ngon”12– đừng để bị
cám dỗ bởi bã lợi danh mà đi vào con
đường bất nhân phi nghĩa:
“Cơm kẻ bất nhân ăn, ấy chớ,
Áo người vô nghĩa mặc, chăng thà”.
(Trần tình III)
Đừng chạy theo những thú vui vật
chất mà xa hoa, phung phí, tự biến mình
thành kẻ giá áo túi cơm vô giá trị:
“Xa hoa, lơ đãng, nhiều hay hết”
(Dạy con trai)
“Làm biếng ngồi ăn lở núi non”
(Bảo kính cảnh giới XXII)
Tuy nhiên, cần kiệm, giữ gìn không
có nghĩa là sống quá khắc kỉ – “Có của bo
bo hằng chực của”13, tự biến mình thành
nô lệ cho của cải vật chất. Cần phải biết
quý trọng bản thân, sử dụng tiền bạc làm
ra để phục vụ cho những nhu cầu chính
đáng, tạo nên sức khỏe và hạnh phúc
trong cuộc sống:
“Nằm có chiếu chăn cho ấm áp,
Ăn thì canh cá chớ khô khan.
Đông hiềm giá lạnh chằm mền kép,
Hạ lệ mồ hôi kết áo đơn”.
(Bảo kính cảnh giới VII)
Bởi xét cho cùng:
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Số 7(73) năm 2015
_____________________________________________________________________________________________________________
50
“Phúc dầu hay đến trăm tuổi,
Mình thác thì nên mọi của tan”.
(Bảo kính cảnh giới VII)
Trong cuộc sống cũng cần có sự hài
hòa giữa làm việc và vui thú sao cho
trong công việc lao động không có sự
khổ nhọc mà đầy hứng thú và niềm vui.
Công việc “Dạy láng giềng mấy sĩ nho”14
xen kẽ với “Một cày, một cuốc, thú nhà
quê/ Áng cúc lan chen vãi đậu kê”15 hay
“Ao cạn vớt bèo cấy muống/ Đìa thanh
phát cỏ ương sen”16. Buổi sáng thì “xem
hoa bả cây”, đêm trăng thì chèo thuyền
chở nguyệt. “Chè thuở tiên thì mình ghín
nước/ Cầm khi đàn khiến thiếp thiêu
hương”17. Hẳn cũng có chút thăng hoa
của thi pháp ước lệ nhưng vẫn không lấn
át được hơi thở hiện thực đậm đà mùi vị
dân dã của núc nác, mồng tơi, của kê,
khoai được trồng tỉa trên luống đất
mớicày ải. Sự hài hòa, cân đối trong cách
sống đã đem đến cho nhà thơ cuộc sống
mỗi ngày một mới mẻ, thú vị và đáng
sống. “Lọ chi tiên bụt nhọc tầm
phương”18, ông già áo vải ở Côn Sơn đã
có niềm an lạc tự tại riêng của mình như
Trúc Lâm đầu đà ngày trước khi nhận
thức được “Trong nhà có báu, tìm đâu
nữa/ Trước cảnh vô tâm, chớ hỏi thiền”19:
“Dầu bụt dầu tiên ai kẻ hỏi,
Ông này đã có thú ông này”.
(Mạn thuật VI)
2. Tuy không phát biểu trực tiếp
nhưng trong thơ Nôm Nguyễn Trãi
luôn bàng bạc tinh thần trọng tình,
một nét quan trọng trong văn hóa Việt.
Ngoài những lời thơ bày tỏ trực tiếp tình
yêu dân sâu sắc – “Đem dân mựa nỡ mất
lòng dân”20, “Niềm cũ sinh linh đeo ắt
nặng/ Cật chưng hồ hải đặt chưa an”21,
“Quốc phú binh cường chăng có chước/
Bằng tôi nào thửa ích chưng dân”22,
“Dành còn để trợ dân này”23, “Mọi sự đã
chăng còn ước nữa/ Nguyện xin một thấy
thuở thăng bình”24, Quốc âm thi tập
còn cụ thể hóa và thực tiễn hóa tình yêu
thương này qua nhiều bài thơ chia sẻ
những kinh nghiệm sống cùng mọi người
với những lời khuyên chân thành, chí
thiết:
“Chớ lấy hại người làm ích kỉ,
Hãy năng tích đức để cho con”
(Bảo kính cảnh giới XXII)
“Điền địa chớ tham hơn bỏ ải,
Nhân luân mựa lấy dưới làm trên”
(Bảo kính cảnh giới XV)
“Lấy khi đầm ấm pha khi lạnh,
Giữ thuở khô khao có thuở dào”
(Thuật hứng XXI)
Nhà thơ ân cần nhắc nhở thế hệ đi
sau những điều hết sức bình thường giản
dị nhưng tối cần thiết để họ có được cuộc
sống hữu ích và hạnh phúc:
“Kẻ khôn thì bảo kẻ ngây phàm,
Nghề nghiệp cầm tay ở mới kham.
Nên thợ nên thầy vì có học,
No ăn no mặc bởi hay làm”.
(Bảo kính cảnh giới XLVI)
“Chẳng ngừa nhỏ âu nên lớn,
Nếu có sâu thì bỏ canh”
(Bảo kính cảnh giới IX)
Đối với người Việt, tình thường đi
đôi với nghĩa. Trọng tình gắn liền với
trọng nghĩa. Nhưng nghĩa đây không đơn
thuần chỉ hiểu theo quan niệm của nhà
Nho. Thơ nôm Nguyễn Trãi có “nhân
nghĩa” nhưng đồng thời cũng có “tình
nghĩa”. Người có nghĩa là người sống có
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Đoàn Thị Thu Vân
_____________________________________________________________________________________________________________
51
tình, biết trọng tình, sống thủy chung, có
trước có sau, không tráo trở, phản bội.
Thái độ sống ích kỉ, chỉ biết vụ lợi cho
bản thân, “tham vàng phụ nghĩa” luôn bị
phê phán.Vì nghĩa gắn liền với tình –
“Tình trọng nghĩa dày”– nên người yêu,
người tình thường được gọi là người
nghĩa trong ca dao dân gian. Cách gọi
này thể hiện một nét văn hóa của người
Việt. Người yêu, người thương hay người
tình nói lên mối quan hệ đơn thuần về
tình cảm lứa đôi giữa hai bên nam nữ,
nhưng người nghĩa còn bao hàm trách
nhiệm trong mối quan hệ tình cảm ấy, sự
mong muốn gắn bó bền lâu và sự tôn
trọng đối tượng. Tình thì rất đam mê
nhưng dễ phai tàn, còn nghĩa thì lâu dài
vì đặt cơ sở trên lương tri và đạo lí làm
người. Khi tình lạt đi nghĩa vẫn còn lại
mãi. Thơ Nôm Nguyễn Trãi ít dùng chữ
“tình” mà dùng nhiều chữ “nghĩa”. Đó là
tình nghĩa đồng bào ruột thịt:
“Đồng bào cốt nhục nghĩa càng bền
Cành bắc cành nam một cội nên”.
(Bảo kính cảnh giới XV)
Tình nghĩa anh em, vợ chồng, bè bạn:
“Chân tay dầu đứt khôn bề nối,
Xống áo chăng còn mô dễ xin”.
(Bảo kính cảnh giới XV)
“Kết bạn mựa quên người cố cựu,
Yên nhà nỡ phụ vợ tao khang”.
(Bảo kính cảnh giới II)
“Bậu bạn cùng nhau nghĩa chớ
vong”
(Bảo kính cảnh giới LI)
Hay tình làng nghĩa xóm:
“Việc ngoài hương đảng chớ đôi co”.
(Bảo kính cảnh giới XLIX)
Làm người cần phải sống sao cho
trọn tình vẹn nghĩa:
“La đá hay mòn, nghĩa chẳng mòn”.
(Tự thánXVII)
“Cơm kẻ bất nhân ăn, ấy chớ,
Áo người vô nghĩa mặc, chăng thà”.
(Trần tình III)
“Lợi tham hết lấy nhiều thì cạnh,
Nghĩa phải đem cho ít chẳng
phường”.
(Bảo kính cảnh giới I)
Tình yêu thương của Ức Trai không
chỉ dành cho con người mà còn cho cả
cây cỏ, chim muông. Nhà thơ trân trọng
mọi sự sống, sợ làm tổn thương, đau đớn
những sinh linh:
“Lòng hiếu sinh nhiều cá ngại câu”.
(Tự thuật X)
“Mai chăng bẻ, thương cành ngọc”.
(Thuật hứng V)
“Viện có hoa tàn chăng quét đất,
Nước còn nguyệt hiện sá thôi
chèo”.
(Mạn thuật X)
“Rừng tiếc chim về ngại phát cây”.
(Mạn thuật VI)
Đa cảm và dào dạt tình thương yêu
đối với con người, cuộc sống, vạn vật
sinh linh, có lẽ hình ảnh Ức Trai qua câu
thơ “Tóc hai phần bạc bởi thương thu”25
đủ để nói lên tất cả.
3. Không khư khư bám vào triết lí
nào cũng là một triết lí. Đó là triết
lícủa sự linh hoạt, “tùy cơ ứng biến”
với những ý nghĩa sâu xa và công dụng
kì diệu mà người Việt đã khéo biết làm
chủ và vận dụng. Đấy là sự linh hoạt
trong suy nghĩ và hành động sao cho
hợp thời, hợp cảnh và hữu hiệu.
Tinh thần này chỉ có được nơi con
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Số 7(73) năm 2015
_____________________________________________________________________________________________________________
52
người thực sự sáng suốt, tự do, bản lĩnh,
không bị trói buộc bởi thành kiến, quy
ước hay áp lực nào khác. Linh hoạt hay
“tùy cơ” ở đây không thể hiểu sai lệch là
xu phụ theo thời thế, theo kẻ mạnh, gió
chiều nào ngả theo chiều ấy để được
hưởng lợi, mặc kệ phải trái. Mà cần hiểu
nó như tinh thần câu nói của Lý Thánh
Tông về việc trị nước: “Dĩ bất biến ứng
vạn biến”. Đó là sự tới lui uyển chuyển,
thiên biến vạn hóa trong ứng xử, trong
hành động trên cơ sở một cái tâm nhất
như đã vững vàng kiên định, hoàn toàn tự
tin, nói theo Trần Thánh Tông là có thể
ngang dọc tự do mà không sợ rơi vào
vướng mắc chỗ nào. Truyền thuyết về
Lạc Long Quân và Âu Cơ chia ra năm
mươi con lên rừng, năm mươi con xuống
biển cũng là ứng dụng chữ “tùy” để đảm
bảo thích nghi với môi trường sống, duy
trì nòi giống lâu dài.
Tinh thần linh hoạt, uyển chuyển
của người Việt đã kết hợp tự nhiên với
tinh thần tùy duyên hết sức cởi mở của
Phật giáo Thiền tông buổi đầu du nhập
Đại Việt. Những câu chuyện về cách
hành xử không câu chấp của Tuệ Trung,
quan niệm “Đi cũng Thiền, ngồi cũng
Thiền” của vị thượng sĩ nổi tiếng này
cùng tôn chỉ của thiền phái Trúc Lâm
Việt Nam thể hiện trong bài phú Cư trần
lạc đạo của Trúc Lâm sơ tổ Trần Nhân
Tông đã được vận dụng một cách khéo
léo và hữu hiệu để tạo nên một thời đại
thịnh trị cho đất nước.
Bằng cách sống tự do, khoáng đạt,
không chịu ràng buộc bởi lợi danh, cũng
không để trói buộc bởi những khuôn khổ
hay định kiến, Nguyễn Trãi cũng thể hiện
tinh thần “tùy ngộ nhi an” (tùy theo hoàn
cảnh mà có cách ứng xử phù hợp) một
cách thanh thản, tự nhiên:
“Ta nếu ở đâu vui thú đó,
Người xưa ẩn cả lọ lâm tuyền”.
(Tự thán XXXIII)
Nếu vua Nhân Tông đời Trần
“Mình ngồi thành thị/ Nết dụng sơn
lâm”26 thì Ức Trai cũng cùng cách nghĩ
và phong thái ấy:
“Ẩn cả lọ chi thành thị nữa,
Nào đâu là chẳng đất nhà quan”.
(Ngôn chí XVI)
“Hễ kẻ làm quan đã có duyên,
Tới lui mặc phận tự nhiên”.
(Thuật hứng VIII)
Với con người biết tìm niềm vui
sống, ở đâu và trong hoàn cảnh nào cuộc
sống cũng thú vị và ý nghĩa:
“Ngoài cửa mận đào là khách đỗ,
Trong nhà cam quýt ấy tôi mình”.
(Tự thán XIII)
“Song có hoa mai, trì có nguyệt,
Án còn phiến sách, triện còn
hương”.
(Tự thán XII)
Cái tâm trong sáng, vô cầu giúp con
người tìm thấy niềm vui ở mọi nơi, từ
trong những sinh hoạt bình thường nhất:
“Đạp áng mây, ôm bó củi,
Ngồi bên suối, gác cần câu”.
(Trần tình V)
“Ngòi thuở triều cường chờ nguyệt
mọc,
Cây khi ác lặn rước chim về”.
(Tự thán, XVIII)
Để có được ứng xử linh hoạt, thích
nghi với hoàn cảnh, không để nghịch cảnh
quật ngã mình, làm mất đi hào khí bình
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Đoàn Thị Thu Vân
_____________________________________________________________________________________________________________
53
sinh, nếu không có sự minh triết và một
bản lĩnh vững vàng không dễ gì thực hiện
được. Người bình thường được thì vui
mừng, mất thì sầu khổ nên bị cuộc đời
xoay vần, trở thành sản phẩm của hoàn
cảnh. Người hiểu biết tìm thấy trong mất
có được, biến bất lợi thành thuận lợi nên
làm chủ được hoàn cảnh – “Trong tạo hóa
có cơ mầu/ Hay đỗ hay dừng mới kẻo
âu”27, “Dưới công danh đeo khổ nhục/
Trong dại dột có phong lưu”28. Ở đây, có
thể thấy Nguyễn Trãi đã thừa kế được cái
nội lực hào hùng mạnh mẽ của thời đại Lý
Trần để viết tiếp dòng thơ của tinh thần tự
do và khoáng đạt. Chữ “tùy” của Ức Trai
là có thể “ứng vạn biến” với cái tâm bất
biến “Cốt lãnh hồn thanh chăng khứng
hóa”29, cho dù “Tuổi cao, tóc bạc, cái râu
bạc” vẫn kiên định “Nhà ngặt, đèn xanh,
con mắt xanh”30. Đây là một quan niệm
sống tích cực, một bí quyết sống đẹp mới
nghe tưởng đơn giản nhưng kì thực không
thể không qua tu dưỡng rèn luyện mà có
được. Cần phải có cái tâm trong sáng và
nghị lực mạnh mẽ mới vận dụng được nó
mà không rơi vào sự yếu hèn, khiếp nhược
hoặc trở nên kẻ cơ hội.
Có người sẽ đặt câu hỏi nếu
Nguyễn Trãi đã minh triết để thiện dụng
chữ “tùy” – linh hoạt theo hoàn cảnh –
thì sao cuối đời còn để chuyện công danh
làm lụy đến thân mình trong vụ án Lệ
Chi viên? Trả lời cho câu hỏi này có liên
quan đến quan niệm về ý nghĩa của việc
sống chết. Nếu quan niệm được sống mới
là khôn, để phải chết là dại, tức xem sống
chết là chuyện quan trọng nhất trong đời,
thì con đường Ức Trai chọn là đáng chê
cười vì thiếu hiểu biết. Nhưng nếu quan
niệm được cống hiến, sống có ích, thỏa
mãn chí nguyện là cuộc sống có giá trị,
tức sống đẹp là quan trọng nhất trong đời,
thì chuyện tử sinh, được mất sẽ chẳng có
ý nghĩa gì. Đời người ai cũng một lần
chết. Một người suốt đời ôm tấm lòng
“tiên ưu” như Ức Trai gặp hoàn cảnh
cống hiến được sức mình là sẵn sàng dấn
thân, đâu nề hà sống chết, phương chi
người xưa vốn xem “sống gửi thác về”,
cuộc đời là phù du, chỉ có lòng son là
thiên cổ, chuyện tử sinh do trời định,
miễn sao vẹn một tấm lòng “mài chăng
khuyết, nhuộm chăng đen”. Cho nên nếu
lấy khuôn thước thường tình để bình giá
hành vi của Ức Trai thì thật khó lòng
tương cảm với người xưa.
Quý trọng và bằng lòng với cuộc
sống mình đang có giúp người ta sống
tích cực và có ý nghĩa. Khi không còn lui
tới chốn quan trường, Ức Trai đóng góp
bằng cách đem tri thức và tâm đức trao
truyền lại cho thế hệ đi sau – “Tơ hào
chẳng có đền ơn chúa/ Dạy láng giềng
mấy sĩ nho”31. Đặc biệt, nhà thơ đã chọn
thơ Nôm làm phương tiện sẻ chia những
kinh nghiệm sống và khuyên dạy thế hệ
đàn em những đạo lí gần gũi, thiết thực
và cần yếu để có cuộc sống tốt và có giá
trị. Đây là nội dung sẽ được đề cập tiếp
sau đây.
4. Chú trọng thực tiễn cũng là một
nét bản sắc của văn hóa Việt. Từ những
truyền thuyết về Lạc Long Quân trừ khử
Ngư tinh, Hồ tinh cứu dân và dạy dân cày
cấy, trồng trọt, chăn nuôi đến kho tàng
phong phú những truyện kể dân gian và
ca dao, tục ngữ liên quan đến đời sống
thực tiễn hàng ngày như lao động sản
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Số 7(73) năm 2015
_____________________________________________________________________________________________________________
54
xuất, chinh phục thiên nhiên, học hành,
vui chơi, sinh hoạt, người ta có thể bắt
gặp ở đó nhiều tri thức bổ ích cho cuộc
sống. Xuất phát từ hoàn cảnh địa lí, lịch
sử và môi trường sống nhiều khắc nghiệt,
thử thách, người Việt không có thời gian
và thói quen suy tư những vấn đề trừu
tượng cao xa như vấn đề của triết học bản
thể. Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi là
một minh chứng tiêu biểu cho điều này.
Từng vấn đề gặp phải trong đời sống
thường ngày như chuyện sinh kế, chuyện
đối nhân xử thế, tình đời lòng người,
những thói hư tật xấu như tham lam, gian
xảo, thích khoe khoang, ưa xu nịnh, thích
tranh đua, keo kiệt bủn xỉn đều được
con mắt tinh tường của nhà thơ chú ý,
quan sát, suy ngẫm và chia sẻ với mọi
người đi kèm những lời khuyên rút ra
được từ chính những trải nghiệm của bản
thân mình. Đặc biệt là chùm thơ Bảo kính
cảnh giới 61 bài cô đúc hầu hết những
kinh nghiệm thực tiễn nêu trên mà nội
dung gặp gỡ với rất nhiều thành ngữ, tục
ngữ dân gian. Thử quan sát một số ví dụ:
Nhu cầu thiết yếu nhất để tồn tại là
cơm ăn áo mặc. Muốn thế thì phải lao
động. Nguyễn Trãi nhắc nhở mọi người
đừng quên chân lí giản dị ấy:
“Tay ai thì lại làm nuôi miệng,
Làm biếng ngồi ăn lở núi non”.
(Bảo kính cảnh giới XXII)
Muốn lao động có hiệu quả thì phải
chăm lo học hành, không học hành thì
không thể có nghề nghiệp đảm bảo cho
đời sống:
“Nên thợ nên thầy vì có học”.
(Bảo kính cảnh giới XLVI)
“Muốn ăn trái dưỡng nên cây,
Ai học thì hay mựa lệ chầy”.
(Bảo kính cảnh giới X)
Trong cuộc sống, muốn an vui,
hạnh phúc, cần biết đối nhân xử thế cho
hợp lẽ:
“Chớ đua huyết khí nên hận,
Làm mất lòng người những lo”.
(Bảo kính cảnh giới XLIX)
“Kìa thừng nọ dai nào có đứt,
Người hơn ta thiệt mới hầu cam”.
(Bảo kính cảnh giới XLVII)
Lấy trung thực, nhân hậu làm đầu,
tránh xa thói tham lam, xảo trá:
“Đói khó thì làm việc ngửa tay,
Chớ làm sự lỗi quỷ thần hay.
Nhiều khôn chẳng đã bề khôn thật,
Trăm chước nào qua chước khéo
đầy.
Có của cho người nên rộng miệng,
Chẳng tham ở thế kẻo chau mày”.
(Bảo kính cảnh giới XLIV)
Lấy đạo đức, lương thiện làm
phương châm sống:
“Tích đức cho con hơn tích của,
Đua lành cùng thế mựa đua khôn”.
(Tự thán XLI)
Phải có bản lĩnh vững vàng để khỏi
sa chân vì mồi ngon, mật ngọt:
“Thương cá thác vì câu uốn lưỡi,
Ngẫm ruồi nào chết bát bồ hòn”.
(Bảo kính cảnh giới LV)
Phải chọn bạn mà chơi:
“Chơi cùng đứa dại nên bầy dại,
Kết với người khôn học nết khôn.
Ở đẳng thấp thì nên đẳng thấp,
Đen thì gần mực đỏ gần son”.
(Bảo kính cảnh giới XXI)
Và cũng luôn cẩn trọng, phòng xa,
suy xét chin chắn trong mọi việc, chớ
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Đoàn Thị Thu Vân
_____________________________________________________________________________________________________________
55
nông nổi, bồng bột:
“Sự thế khá phòng khi được mất,
Lòng người tua đoán thuở mừng
thương”.
(Bảo kính cảnh giới I)
“Hoa càng khoe tót, tót thì rửa,
Nước chớ cho đầy, đầy ắt vơi”.
(Tự thán XV)
Có thể nói Quốc âm thi tập với
những “cẩm nang” xử thế giàu tính thực
tiễn này đã đem nhà thơ đến gần nhân
dân lao động, chan hòa vào họ với những
tâm tư, suy ngẫm, cảm xúc hết sức đời
thường, gần gũi, và làm cho tập thơ có
sức sống bền lâu. Nếu không kể đến
những từ Nôm cổ của thế kỉ XV đã trở
thành xa lạ với hôm nay thì có thể nói hơi
thở hiện thực và tính thời sự của tập thơ
có giá trị vượt thời gian, bởi những điều
Ức Trai quan sát, suy ngẫm và đúc kết đã
chạm đến cái chung có tính nhân loại, chí
ít cũng là cái chung của tâm lí, tập quán
dân tộc.
Tuy nhiên, có một vấn đề đặt ra ở
đây là vài câu thơ trong tập thơ đã không
khỏi mang đến cho người đọc những băn
khoăn. Ví dụ:
“Thấy ăn chạy đến thì no dạ,
Trợ đánh bênh nhau ắt phải đòn” (1)
(Bảo kính cảnh giới XXII)
Hay:
“Lân cận nhà giàu no bữa cốm,
Bạn bè kẻ trộm phải đau đòn” (2)
(Bảo kính cảnh giới XXI)
Phải chăng nhà thơ khuyên mọi
người nên sống thực dụng, cần phải nghĩ
đến bản thân mình trước đã? Và như vậy
sẽ là hoàn toàn mâu thuẫn với cốt cách
của Ức Trai – “Chớ cậy sang mà ép nề/
Lời chẳng phải vưỡn không nghe”32 và
những đạo nghĩa làm người ông luôn
khuyên thế hệ đi sau gìn giữ – “Cơm kẻ
bất nhân ăn, ấy chớ/ Áo người vô nghĩa
mặc, chăng thà”33? Cần phải hiểu và lí
giải những câu thơ trên như thế nào đây?
Có thể thấy tính chân thật, gần gũi
và sức hấp dẫn, dễ đi vào lòng người của
thơ Nôm Ức Trai là ở chỗ này. Để mọi
người có được kinh nghiệm sống phong
phú, Nguyễn Trãi đã từ những thực tế
ông đã trải qua hoặc chứng kiến, đúc kết
thành những quy luật của thói đời, của
những tâm lí phổ biến của con người để
mọi người chiêm nghiệm và có cách ứng
xử phù hợp. Có thể xem xét từ dùng,
cách diễn đạt, cấu trúc ngữ pháp của câu
thơ để phân biệt câu phán đoán (với chức
năng thông tin về một sự việc hoặc một
nhận định) và câu cầu khiến (với chức
năng khuyên bảo, yêu cầu). Những điều
hay lẽ phải được Nguyễn Trãi khẳng định
và khuyên mọi người thực hiện bao giờ
cũng được thể hiện rõ bằng những từ cầu
khiến như khá, tua, mựa, chớ hoặc
những từ ngữ mang ý nghĩa cầu khiến
gián tiếp như chẳng bằng, làm chi cho…
Ví dụ:
“Sự thế khá phòng khi được mất
Lòng người tua đoán thuở mừng
thương”.
(Bảo kính cảnh giới I)
“Điền địa chớ tham hơn bỏ ải
Nhân luân mựa lấy dưới làm trên”.
(Bảo kính cảnh giới XV)
“Hễ kẻ làm khôn thì phải khó
Chẳng bằng vô sự ngáy pho pho”.
(Bảo kính cảnh giới XLIX)
“Vắn dài, được mất dầu thiên mệnh
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Số 7(73) năm 2015
_____________________________________________________________________________________________________________
56
Chạy quấy làm chi cho nhọc nhằn”.
(Bảo kính cảnh giới XLVIII)
Còn những câu mang ý nhận xét
khách quan về những thực tế của thói
đời, tâm lí con người như đã nói ở trên
thường có cấu trúc với quan hệ giả thiết –
kết quả (Nếu thì) hoặc điều kiện –
kết quả (Hễ thì/ là/ ắt). Ví dụ:
Dẫn chứng (1) ở trên đã sử dụng
cấu trúc:
Nếu thấy ăn chạy đến thì no dạ
Hễ trợ đánh bênh nhau ắt phải đòn.
Dẫn chứng (2) sử dụng cấu trúc:
Nếu lân cận nhà giàu thì no bữa
cốm
Nếu bạn bè kẻ trộm thì phải đau
đòn.
Sự khảo sát trên cho thấy đây hẳn
không phải là lời khuyên nên thấy chỗ có
ăn thì chạy đến hay nên gần gũi kẻ giàu,
xa lánh người nghèo mà đây chỉ là nhận
định khách quan về những thực tế cuộc
sống phổ biến hằng ngày thường gặp như
một lời mách bảo để mọi người chiêm
nghiệm về lẽ đời và hiểu nhiều hơn về
nhân tình thế sự.
Nếu thơ chữ Hán là nơi giãi bày chí
hướng, suy tư và tâm sự qua những chặng
đường đời của Ức Trai thì thơ chữ Nôm –
Quốc âm thi tập – vừa là thế giới tâm
hồn, cảm xúc của thi nhân, cũng vừa là
nơi lưu giữ và trao truyền những giá trị
văn hóa truyền thống của dân tộc. Ở đấy,
nhà thơ vừa là người tiếp nối phong thái
tự do, cởi mở đầy lạc quan và tự tin của
con người Đại Việt qua các bậc tiền nhân
ở thời đại Đông A – “Thân đà hết lụy
thân nên nhẹ/ Bụt ấy là lòng bụt há cầu”34
– vừa gửi gắm lại những kinh nghiệm
sống và đạo lí làm người đẹp đẽ cho
những thế hệ đi sau – những đạo lí hết
sức gần gũi, giản dị và thiết thực: “Ruộng
nương là chủ, người là khách/ Đạo đức
lành, ấy của chầy”35.
Hơn sáu trăm năm đã đi qua, tập
thơ Nôm xưa nhất của dân tộc Việt Nam
vẫn không hề cũ kĩ. Thời gian không
những không làm nó lu mờ mà ngược lại,
càng soi tỏ, thắp sáng thêm cho những
chân giá trị: “Nước càng tuôn đến bể
càng cả/ Đất một chồng thêm núi một
cao”36.
____________________
1Đáp quốc vương quốc tộ chi vấn – Pháp Thuận – Thơ văn Lý Trần, tập I, Viện Văn học, Nxb Khoa học Xã
hội, HN, 1977.
2Những bài thơ Quốc âm thi tập dẫn trong bài viết được trích từ Nguyễn Trãi toàn tập tân biên, tập III,
Trung tâm Nghiên cứu quốc học, Nxb Văn học, HN, 2000.
3Mạn thuậtXIII
4Tự thán VI
5Bảo kính cảnh giới IX
6Bảo kính cảnh giới V
7Tùng
8Mạn hứng II
9Bảo kính cảnh giới XV
10Tự thuật II
11Bảo kính cảnh giới XXII
12Dạy con trai
13Bảo kính cảnh giới XI
14Ngôn chí XIV
15Thuật hứng III
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Đoàn Thị Thu Vân
_____________________________________________________________________________________________________________
57
16Thuật hứng XXIV
17Tự thán I
18Tự thán XII
19Cư trần lạc đạo phú – Trần Nhân Tông – Thơ văn Lý Trần, tập II, quyển thượng, Viện Văn học, Nxb Khoa
học Xã hội, HN, 1989.
20Bảo kính cảnh giới LVII
21Tự thán II
22Trần tình I
23Tùng
24Tự thán XXXVII
25Trần tình VII
26Cư trần lạc đạo phú, Sđd.
27Bảo kính cảnh giới XXVI
28Ngôn chí II
29Thuật hứng IX
30Tự thán XXIX
31Ngôn chí XIV
32Trần tình VIII
33Trần tình III
34Mạn thuật VIII
35Bảo kính cảnh giới L
36Tự thuật XI
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Hữu Sơn (chủ biên) (1999), Nguyễn Trãi, về tác gia và tác phẩm, Nxb Giáo dục.
2. Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, Nguyễn Trãi toàn tập tân biên, Nxb Văn học,
1999.
3. Viện Văn học, Thơ văn Lý Trần, tập II, quyển thượng, Nxb Khoa học xã hội, 1989.
(Ngày Tòa soạn nhận được bài: 13-6-2015; ngày phản biện đánh giá: 12-7-2015;
ngày chấp nhận đăng: 25-7-2015)

Xem thêm :  Xin chào bằng tiếng hàn quốc

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdf05_2435.pdf


MÔN NGỮ VĂN – LỚP 10 | NGUYỄN TRÃI TỪ VĂN CHÍNH LUẬN ĐẾN THƠ CA (T2)| 13H30 NGÀY 11.05.2020| HANOITV


Học trên truyền hình: Môn Ngữ Văn Lớp 10
Bài giảng: Chuyên đề: Vẻ đẹp con người Nguyễn Trãi qua các tác phẩm văn học trong chương trình Ngữ Văn 10 (Tiết 2: Nguyễn Trãi Từ văn chính luận đến thơ ca)
Giáo viên: Phan Trắc Trúc Định THPT Nguyễn Văn Cừ
1. Học trực tiếp khi phát sóng
Các chương trình được phát trên Kênh 1 và 2 Truyền hình Hà Nội.
Học sinh có thể học trực tuyến trên các nền tảng:
Youtube: https://www.youtube.com/hanoitvgo
Facebook: https://www.facebook.com/hanoitv.vn
Website: hanoitv.vn bấm vào mục LIVE TV (Truyền hình trực tuyến)
Ứng dụng App \

Xem thêm bài viết thuộc chuyên mục: Kỹ Năng Sống
Xem thêm bài viết thuộc chuyên mục: Kỹ Năng Sống

Related Articles

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

Back to top button